Lễ rước Long Chu Hội An: Kỳ lễ tâm linh, trải nghiệm văn hóa độc đáo giữa lòng phố cổ

Hội An không chỉ hấp dẫn bởi phố cổ rêu phong và những con ngõ nhỏ phủ ánh đèn lồng, mà còn bởi hệ thống lễ hội dân gian mang chiều sâu tín ngưỡng. Trong số đó, Lễ rước Long Chu nổi bật như một nghi lễ cổ xưa gắn liền với đời sống cư dân ven sông Thu Bồn. Đây là khoảnh khắc cả cộng đồng cùng hội tụ, cùng dựng thuyền, cúng tế, rước thần linh và xua đuổi tà khí.

Bài viết này sẽ giúp người đọc hiểu trọn vẹn về nguồn gốc lễ hội, hệ thống nghi lễ độc đáo, ý nghĩa tâm linh – xã hội, cũng như phần hội náo nhiệt đậm chất Quảng Nam.

1. Nguồn gốc, ý nghĩa và biểu tượng lễ hội

Giữa không gian cổ kính của Hội An, Lễ rước Long Chu hiện lên như một nghi thức vừa huyền bí vừa gần gũi, kết tinh giữa tín ngưỡng dân gian và kỹ nghệ thủ công truyền thống. Để hiểu trọn vẹn lễ hội, cần bắt đầu từ chính lịch sử hình thành, niềm tin tâm linh và biểu tượng chiếc thuyền Long Chu.

1.1. Lịch sử hình thành, truyền thống văn hóa cộng đồng

Lễ hội Long Chu có nguồn gốc lâu đời trong văn hóa cư dân hạ lưu sông Thu Bồn – nơi nông nghiệp và ngư nghiệp phát triển mạnh, đồng thời chịu nhiều ảnh hưởng của dịch bệnh, ôn khí và thiên tai. Từ rất sớm, các làng xã vùng Hội An đã tổ chức lễ này theo lịch âm, thường sau vụ mùa hoặc vào những dịp trọng đại của làng.

Điểm đặc biệt của lễ hội nằm ở tinh thần cộng đồng: từ khâu dựng thuyền, trang trí, tế lễ đến rước hội đều do người dân trong làng cùng tham gia – bô lão, thầy pháp, phường thợ và thanh niên. Điều đó hình thành nên truyền thống “cả làng làm lễ”, một nét đẹp đặc trưng của văn hóa Hội An xưa.

1.2. Niềm tin tâm linh – thuyền Long Chu trong tín ngưỡng dân gian

Trong quan niệm dân gian Việt, “long” là rồng, “chu” là thuyền – tượng trưng cho thuyền rồng hoàng gia. Người xưa tin rằng rồng là linh vật tối cao, đại diện cho quyền lực trời đất và sự che chở của thần linh.

Chiếc thuyền Long Chu vì vậy mang tính biểu trưng tâm linh mạnh mẽ:

• Là phương tiện “chở” tà khí, dịch bệnh ra khỏi làng.
• Là nơi thần linh, tướng thần và âm binh an vị để “vi hành”, quét sạch điềm dữ.
• Là biểu tượng của uy linh triều đình giúp bảo vệ dân làng.

Không lễ hội nào tại Quảng Nam có sắc thái phù thủy – tâm linh đặc trưng như lễ Long Chu.

1.3. Giá trị nghệ thuật thủ công của lễ hội

Thuyền Long Chu được làm hoàn toàn thủ công, thể hiện tay nghề tinh xảo của nghệ nhân xứ Quảng. Khung thuyền đan bằng tre, phủ giấy hoặc vải, sơn màu rực rỡ, gắn đầu rồng – đuôi phượng, các họa tiết long – lân – quy – phụng, cờ phướn và lư hương.

Quá trình chế tác kéo dài nhiều ngày, trở thành dịp truyền nghề cho lớp trẻ, góp phần bảo tồn nghệ thuật thủ công truyền thống Hội An.

2. Các nghi lễ trọng đại trong lễ rước Long Chu

Lễ rước Long Chu không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là một chuỗi nghi thức tâm linh có trình tự chặt chẽ, kéo dài trong hai ngày hai đêm. Mỗi nghi lễ là một “mắt xích” gắn kết giữa đời sống tín ngưỡng và mong ước an lành của cộng đồng. Hệ thống nghi thức này phản ánh rõ thế giới quan âm – dương, cách người dân Hội An gửi gắm niềm tin vào sự che chở của thần linh và sức mạnh tinh thần của tập thể.

2.1. Chuẩn bị, trấn yểm – vai trò các thầy pháp

Trước khi diễn ra chính hội, các thầy pháp là những người giữ vai trò dẫn dắt quan trọng. Họ xem ngày giờ, lập hương án và xác định những điểm được cho là nơi “tụ tà khí” quanh làng.

Trong giai đoạn này, thầy pháp sẽ:

• Đi dọc các tuyến đường, ngõ xóm để yểm bùa, cắm phù.
• Dẫn đoàn thanh niên đi phát quang cây cối, vừa dọn làng vừa tạo khí thế hội.
• Tạo không khí rộn ràng, báo hiệu ngày lễ sắp đến.

Đây là bước “khai quang” mở đường, nhằm thanh lọc không gian sống trước khi tiến vào các nghi lễ quan trọng hơn.

2.2. Lễ cáo thần, lễ tế thần và nghi lễ dâng sớ

Tại đình làng – nơi được xem là trung tâm tâm linh – các bô lão và ban tế lễ thực hiện chuỗi nghi lễ trang trọng:

• Cáo thần: Thông báo với Thành hoàng và thần linh về ngày hội.
• Tế thần: Dâng hương, rượu, phẩm vật như lời cảm tạ, cầu xin sự chứng giám.
• Dâng sớ: Đọc văn tế, thể hiện nguyện vọng của dân làng về mùa màng tốt tươi, sức khỏe và bình an.

Đây là khoảnh khắc kết nối giữa con người và thần linh, giữa đời sống hiện tại và truyền thống ngàn đời.

2.3. Lễ cúng, nghi thức triệu tướng chỉ huy và âm binh

Sau lễ cáo thần, thầy pháp tiếp tục thực hiện các nghi thức mang màu sắc huyền thuật rất đặc trưng:

• Đọc chú, rung chuông để “mở cõi” và truyền lệnh.
• Phất kiếm gỗ hoặc quất roi trấn yểm xuống đất nhằm triệu hồi các tướng thần.
• Mời âm binh – đội quân vô hình – về dưới quyền điều khiển.

Trong tín ngưỡng dân gian, âm binh và tướng thần sẽ lên thuyền Long Chu, cùng thần linh đi dẹp tà khí và bệnh dịch.

2.4. Lễ rước Long Chu – diễu hành, đốt pháo, roi trấn yểm

Đây là phần được mong chờ nhất của lễ hội. Khi thuyền Long Chu đã được an vị thần linh, đoàn rước xuất phát từ đình làng trong tiếng trống, tiếng chiêng và cờ phướn rợp trời.

Nghi lễ rước bao gồm:

• Đoàn phường nhạc, đội múa, thanh niên làng đi theo tạo nên không khí sôi động.
• Người dân cầm roi tre quất xuống đường, tượng trưng cho hành động xua đuổi tà khí.
• Đốt pháo, hò reo, xin bùa trấn yểm mang về dán tại cửa nhà để cầu may.
• Không khí diễu hành vừa uy nghi, vừa náo nhiệt, thể hiện niềm tin mãnh liệt của cộng đồng vào sức mạnh của thần linh.

2.5. Lễ đốt Long Chu – thanh tẩy và thả thuyền xuống sông

Khi trời vào giờ Hợi, đoàn rước đưa thuyền Long Chu ra bãi đất trống hoặc bờ sông để cử hành nghi thức cuối cùng:

• Đốt hoặc thả thuyền trôi trên sông.
• Trên thuyền đặt chén dầu làm đèn, tượng trưng cho ánh sáng dẫn đường tiễn ôn dịch ra biển.

Khoảnh khắc thuyền bùng cháy rực hoặc lặng lẽ trôi đi được xem như giây phút thanh tẩy, trả lại sự trong sạch và bình yên cho làng.

3. Ý nghĩa sâu sắc từng nghi lễ

Lễ rước Long Chu không chỉ là một hoạt động tín ngưỡng mang màu sắc dân gian, mà còn là hệ thống nghi lễ phản ánh sâu sắc cách người Việt nhìn nhận vũ trụ, thiên tai, bệnh dịch và sức mạnh cộng đồng. Mỗi nghi thức – từ trấn yểm, cáo thần đến rước và đốt thuyền – đều mang trong mình thông điệp xã hội và tâm linh riêng, liên kết thành một hành trình xua tà – cầu an rõ rệt.

3.1. Cầu bình an cho cộng đồng

Từ xa xưa, cư dân vùng sông nước Hội An thường xuyên đối mặt với thiên tai, dịch bệnh và những biến động khó lường. Bởi vậy, các lễ cáo thần, tế thần và cúng Long Chu luôn là lời khấn cầu chân thành nhất gửi tới thần linh:

• Cầu bình an, sức khỏe cho cả làng.
• Cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
• Cầu xua tan ôn hoàng, dịch bệnh – những nỗi lo ám ảnh người xưa.

Nghi lễ giúp người dân vững tâm hơn, mang lại cảm giác được che chở và tiếp thêm niềm tin vào cuộc sống.

3.2. Đoàn kết làng xã, tinh thần chống thiên tai dịch bệnh

Lễ rước Long Chu huy động gần như toàn bộ cộng đồng:

• Bô lão lo tế lễ.
• Thầy pháp đảm nhiệm nghi thức tâm linh.
• Phường thợ chế tác thuyền rồng.
• Thanh niên, phụ nữ, trẻ em cùng tham gia rước hội, chơi hội.

Việc cả làng cùng nhau chuẩn bị và thực hiện lễ hội tạo ra nguồn sức mạnh đoàn kết – thứ “lá chắn tinh thần” giúp cộng đồng vượt qua dịch bệnh và thiên tai. Đây cũng là dịp để các thế hệ kết nối, gìn giữ phong tục và truyền thống văn hóa làng xã.

3.3. Biểu tượng chiến thắng của cái thiện

Khoảnh khắc đốt thuyền Long Chu – khi lửa thiêng bùng lên hoặc khi con thuyền lặng lẽ trôi đi trong ánh sáng chén dầu – được xem là thời điểm “chung cuộc” của cả lễ hội. Hành động này mang ý nghĩa:

• Tống tiễn mọi ô uế, xui rủi và tà khí.
• Tượng trưng cho sự chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối, của điều lành trước cái ác.
• Mở ra một chu kỳ mới bình an, khởi đầu tươi sáng cho cộng đồng.

Tiếng trống, tiếng reo vui sau nghi lễ là sự giải tỏa tập thể – cảm giác rằng tất cả điều xấu đã được “rút khỏi làng”, nhường chỗ cho may mắn và thịnh vượng.

4. Phần hội và trải nghiệm trò chơi dân gian Hội An

Sau những nghi thức trang nghiêm, phần hội của Lễ rước Long Chu mở ra không khí náo nhiệt và rực rỡ sắc màu – một sự chuyển tiếp hài hòa giữa tâm linh và văn hóa cộng đồng. Đây là thời điểm mà mọi người dân lẫn du khách đều có thể hòa mình vào sự sôi động của nghệ thuật dân gian, những trò chơi truyền thống và tinh thần lễ hội đặc trưng miền di sản.

4.1. Trò chơi truyền thống: hát bội, hát khoan, xô cộ

Phần hội của lễ Long Chu là “sân khấu ngoài trời” để các loại hình nghệ thuật dân gian xứ Quảng tỏa sáng:

• Hát bội (tuồng): Các tích tuồng cổ về trung – hiếu – tiết – nghĩa được biểu diễn với phục trang rực rỡ, động tác ước lệ và nhạc đệm đặc trưng. Đây vừa là nghệ thuật, vừa là bài học đạo lý dành cho thế hệ sau.
• Hát hò khoan Quảng Nam: Lối hát đối đáp ứng tác, dí dỏm và trữ tình, thường vang lên trong lúc người dân lao động hoặc trong những dịp hội hè. Nhịp điệu và lời ca tạo nên bầu không khí dung dị và gần gũi.
• Xô cộ và trò chơi dân gian: Những trò vận động gắn với đời sống nông thôn giúp thanh niên thử sức, tạo sự vui tươi và gắn kết trong cộng đồng.

Nhờ những hoạt động này, phần hội vừa mang tính giải trí, vừa gìn giữ những giá trị văn hóa đang dần mai một.

4.2. Không khí sôi động, màu sắc lễ hội riêng biệt

Khi đêm xuống, Hội An chìm trong ánh sáng từ đèn lồng, pháo nổ, đuốc cháy và sắc phục của đoàn rước. Không gian trở nên rực rỡ nhưng vẫn giữ được sự thiêng liêng của lễ hội truyền thống:

• Cờ phướn tung bay dọc đường làng.
• Ánh lửa từ lễ đốt Long Chu tạo hiệu ứng thị giác mạnh mẽ.
• Âm thanh trống chiêng, phường bát âm hòa quyện với tiếng cười nói của người dân.

Tất cả tạo nên một “bức tranh lễ hội” rất riêng của phố cổ – sự pha trộn giữa linh thiêng và đời thường, cổ kính và sống động.

4.3. Cơ hội cho du khách giao lưu, trải nghiệm và hòa mình

Lễ hội Long Chu không tách biệt người ngoài, mà mở rộng cho mọi du khách có thể tham gia:

• Đi theo đoàn rước để sống trong dòng chảy lễ hội.
• Tham gia chơi bài chòi, nghe dân ca, xem tuồng.
• Tìm hiểu cách làm thuyền Long Chu – một trải nghiệm hiếm thấy ở nơi khác.

Đây là dịp để du khách khám phá trọn vẹn văn hóa bản địa, không chỉ “xem cho biết” mà còn hòa mình vào đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và cộng đồng của người Hội An.

Kết luận

Vượt ra khỏi khuôn khổ của một nghi lễ tâm linh, lễ rước Long Chu chính là nhịp đập rộn ràng của tâm hồn phố cổ Hội An. Giữa không gian linh thiêng của lễ rước thuyền và sự náo nhiệt của những câu bài chòi, hát bội, bạn sẽ thấy mình đang thực sự chạm tay vào lòng di sản. Đừng bỏ lỡ cơ hội hòa mình vào lễ hội này để mang về những ký ức rực rỡ nhất về một Hội An đầy kiêu hãnh và đậm tình người.

>>> Có thể bạn quan tâm thêm về các lễ hội có ở Hội An được nhiều người quan tâm nhất