Lễ Hội Cầu Bông – vẻ đẹp di sản làng rau Trà Quế

Giữa không gian xanh mướt của làng rau Trà Quế, khi tiết trời đầu xuân còn vương hơi sương, Lễ hội Cầu Bông lại diễn ra như một nghi thức thiêng liêng mở đầu cho năm mới của người dân làng nghề. Không ồn ào hay phô trương, lễ hội mang trong mình vẻ đẹp mộc mạc của văn hóa nông nghiệp truyền thống, nơi con người bày tỏ lòng tri ân với đất trời, Thần Nông và các bậc tiền hiền đã khai khẩn nên làng rau hơn 500 năm tuổi. Qua thời gian, Lễ hội Cầu Bông không chỉ là niềm tin tâm linh của cư dân Trà Quế, mà còn trở thành một di sản văn hóa sống, góp phần làm nên chiều sâu bản sắc cho vùng đất Hội An.

1. Lễ hội Cầu Bông là lễ hội gì?

Lễ hội Cầu Bông là một trong những lễ hội nông nghiệp tiêu biểu của vùng đất Quảng Nam, gắn liền với nghề trồng rau truyền thống của làng Trà Quế. Đây là dịp để cộng đồng dân cư địa phương tri ân tiền nhân, tạ ơn trời đất và gửi gắm ước vọng về một năm sản xuất thuận lợi, cuộc sống ấm no.

1.1. Nguồn gốc từ làng rau Trà Quế hơn 500 năm tuổi

Làng rau Trà Quế có lịch sử hình thành hơn nửa thiên niên kỷ, nằm giữa đầm Trà Quế và sông Đế Võng – khu vực có điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt màu mỡ. Ngay từ thuở khai làng, cư dân nơi đây đã biết tận dụng rong từ sông Cổ Cò để bón rau, tạo nên hương vị riêng biệt cho các loại rau thơm nổi tiếng khắp xứ Quảng. 

Lễ hội Cầu Bông ra đời song hành cùng lịch sử làng nghề, như một nghi thức mang tính “khai mùa”, đánh dấu chu kỳ sản xuất mới của người nông dân. Qua nhiều thế hệ, lễ hội vẫn được duy trì gần như nguyên vẹn về nghi lễ và tinh thần nông nghiệp truyền thống.

Khám phá thêm về nét đẹp thanh bình từ làng rau Trà Quế

1.2. Ý nghĩa văn hóa và tinh thần nông nghiệp thuần túy

Không mang tính phô diễn hay thương mại hóa, Lễ hội Cầu Bông thể hiện rõ bản sắc văn hóa làng xã Việt Nam, nơi tín ngưỡng nông nghiệp giữ vai trò trung tâm. Thông qua các nghi lễ cúng tế Thần Nông và tiền hiền, người dân gửi gắm niềm tin vào sự che chở của thần linh, đồng thời nhắc nhớ công lao khai khẩn đất đai của cha ông.

Bên cạnh giá trị tâm linh, lễ hội còn là dịp để gắn kết cộng đồng, kết nối các thế hệ trong làng và khẳng định bản sắc của làng rau Trà Quế giữa bối cảnh đô thị hóa và du lịch phát triển mạnh mẽ.

1.3. Sự khác biệt với Lễ hội Cầu Bông ở Bình Phước

Cùng mang tên gọi “Cầu Bông”, nhưng lễ hội tại Trà Quế có sắc thái hoàn toàn khác so với một số địa phương khác như Bình Phước. Nếu ở Trà Quế, lễ hội gắn chặt với nghề trồng rau ven đô, không gian ruộng vườn và tín ngưỡng Thần Nông, thì tại Bình Phước, các lễ cầu bông thường liên quan đến cây công nghiệp hoặc bối cảnh sản xuất nông – lâm nghiệp khác.

Chính sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, ngành nghề và cấu trúc cộng đồng đã tạo nên những hình thức nghi lễ, quy mô tổ chức và sắc thái văn hóa riêng biệt, làm nổi bật giá trị độc đáo của Lễ hội Cầu Bông Trà Quế trong hệ thống lễ hội nông nghiệp Việt Nam.

>>> Tìm hiểu thêm về lễ hội Cầu Bông ở Bình Phước 

2. Nghi thức phần lễ trang nghiêm và truyền thống

Nếu phần hội mang đến không khí sôi động, gần gũi thì phần lễ của Lễ hội Cầu Bông lại là không gian linh thiêng, thể hiện chiều sâu tín ngưỡng nông nghiệp của làng rau Trà Quế. Mọi nghi thức đều được thực hiện cẩn trọng, tuân thủ nghiêm ngặt lệ làng, với sự tham gia chủ đạo của các bô lão và chức sắc, nhằm gửi gắm lòng thành kính đến Thần Nông, tiền hiền và các vị thần bảo hộ cho mùa màng.

2.1. Lễ dựng Nêu và Nghinh thần từ mùng 6 tháng Giêng

Lễ hội Cầu Bông thường diễn ra trong hai ngày, bắt đầu từ mùng 6 tháng Giêng âm lịch với nghi thức dựng Nêu và Nghinh thần. Đây được xem là bước mở đầu quan trọng, báo hiệu cho cộng đồng biết rằng lễ hội chính thức khởi sự.

Cây nêu được dựng tại sân cúng Cầu Bông trong không gian trang hoàng cờ phướn, hoa lá. Sau đó, đoàn Nghinh thần với trống chiêng, đồ nhạc lễ và các bô lão trong trang phục truyền thống tiến hành rước thần về đàn cúng. Nghi thức này thể hiện mong ước mời gọi thần linh chứng giám, phù hộ cho làng rau trong năm mới. 

2.2. Dâng lễ cúng tế Thần Nông với mâm xôi, gà trống và hoa tươi

Trung tâm của phần lễ là nghi thức cúng tế Thần Nông, vị thần được xem là người bảo hộ cho nghề trồng trọt. Lễ vật dâng cúng mang đậm dấu ấn nông nghiệp, bao gồm mâm xôi, gà trống, rượu, hoa tươi và đặc biệt là những bó rau xanh tốt do chính người dân Trà Quế trồng nên.

Hình ảnh con gà trống miệng ngậm hoa, mâm xôi màu và sản vật địa phương không chỉ mang ý nghĩa lễ nghi, mà còn tượng trưng cho sự sinh sôi, no đủ và chu kỳ canh tác bền vững. Thông qua nghi thức này, cư dân làng rau gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, sâu bệnh ít, rau màu được mùa và được giá.

2.3. Các vai trò như Chánh bái, đội khánh tiết và văn tế cổ

Phần lễ được điều hành bởi các bô lão và chức sắc trong làng, những người am hiểu nghi lễ và được cộng đồng tín nhiệm. Các vai trò như Chánh bái, Bồi bái, đội khánh tiết, đội nhạc lễ được phân công rõ ràng, thực hiện từng bước theo đúng trình tự truyền thống.

Đặc biệt, văn tế Cầu Bông thường là những bài văn cổ, có thể bằng Hán – Nôm hoặc Quốc ngữ, nội dung nhắc lại công đức tiền nhân khai khẩn đất làng, tôn vinh nghề trồng rau và cầu chúc cho dân làng một năm bình an. Giọng đọc chậm rãi, trang nghiêm của văn tế tạo nên không khí linh thiêng, lắng đọng trong lòng người tham dự. 

2.4. Phần cúng tại đình làng và miếu Xóm

Không gian thực hành nghi lễ Cầu Bông không chỉ giới hạn ở một địa điểm, mà trải dài tại đình Tiền Hiền, sân cúng Cầu Bông và các miếu Xóm trong làng. Mỗi xóm, mỗi tộc họ đều chuẩn bị mâm lễ riêng, sau đó rước về các điểm cúng theo đúng lệ làng.

Chuỗi nghi thức liên hoàn này góp phần tăng tính cộng đồng, gắn kết các xóm làng và khẳng định vai trò trung tâm của đình làng trong đời sống tâm linh nông thôn Việt Nam. Đây cũng chính là yếu tố khiến phần lễ Cầu Bông mang giá trị di sản bền vững, khó thay thế trong đời sống tinh thần của người dân Trà Quế

3. Hoạt động phần hội sôi nổi và hấp dẫn

Sau khi phần lễ trang nghiêm khép lại, Lễ hội Cầu Bông bước sang phần hội với không khí rộn ràng, gần gũi và giàu tính trải nghiệm. Đây là lúc đời sống lao động thường nhật của người nông dân Trà Quế được tái hiện một cách sinh động, biến những công việc quen thuộc thành các hoạt động thi đua, giao lưu văn hóa thu hút đông đảo người dân và du khách.

3.1. Hội thi vớt rong và bón gốc rau – thử thách nông dân

Một trong những hoạt động đặc trưng nhất của phần hội là hội thi vớt rong và bón gốc rau. Rong từ sông Cổ Cò vốn là “bí quyết” tạo nên độ màu mỡ của đất và hương vị đặc biệt cho rau Trà Quế, vì vậy công việc vớt rong, ủ và bón gốc được đưa vào thi đấu như một cách tôn vinh tri thức canh tác truyền thống.

Các đội thi lần lượt thực hiện những thao tác quen thuộc như vớt rong, cuốc đất, trồng rau, bón gốc trong tiếng reo hò cổ vũ. Hoạt động này không chỉ đòi hỏi kỹ thuật mà còn mang tính giải trí cao, giúp du khách hiểu rõ hơn về nghề trồng rau và sự cần mẫn của người nông dân Trà Quế.

3.2. Đua ghe ngang trên sông Cổ Cò giữa các làng lân cận

Gắn liền với đời sống sông nước, đua ghe ngang trên sông Cổ Cò là hoạt động tạo điểm nhấn mạnh mẽ cho phần hội. Các đội ghe đến từ làng rau Trà Quế và các làng ven sông lân cận cùng tranh tài trong không khí hào hứng đầu xuân. 

Không chỉ là cuộc đua về tốc độ và sức bền, hoạt động này còn thể hiện tinh thần đoàn kết, sự dẻo dai và sức trẻ của cư dân vùng ven Hội An. Trên nền cảnh sông nước hiền hòa, tiếng trống thúc ghe và tiếng hò reo đã tạo nên bức tranh lễ hội đầy sức sống.

3.3. Hội thi nấu ăn đặc sản Hội An với du khách làm giám khảo

Ẩm thực luôn là yếu tố không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống, và Lễ hội Cầu Bông cũng không ngoại lệ. Hội thi nấu ăn sử dụng nguyên liệu chính là rau Trà Quế, kết hợp với các món đặc sản nổi tiếng của Hội An, mang đến không gian giao lưu ẩm thực đậm chất địa phương.

Điểm đặc biệt là du khách có thể trực tiếp tham gia chấm điểm, trải nghiệm lớp học nấu ăn và thưởng thức thành phẩm ngay tại chỗ. Sự tương tác này giúp rút ngắn khoảng cách giữa người dân và du khách, đồng thời quảng bá hiệu quả giá trị ẩm thực bản địa gắn với nông nghiệp sạch. 

3.4. Biểu diễn nghệ thuật dân gian và hát bội (trong đại lễ tam niên)

Bên cạnh các hoạt động thi đấu và ẩm thực, phần hội còn được làm phong phú bởi các tiết mục nghệ thuật dân gian như bài chòi, múa lân – sư – rồng và biểu diễn văn nghệ truyền thống. Những tiết mục này góp phần tạo không khí lễ hội rộn ràng, đậm sắc xuân miền Trung.

Đặc biệt, trong những dịp đại lễ tam niên, làng Trà Quế có thể tổ chức thêm hát bội – loại hình sân khấu cổ truyền mang giá trị di sản phi vật thể cao. Sự xuất hiện của hát bội không chỉ nâng tầm lễ hội mà còn khẳng định vai trò của Lễ hội Cầu Bông trong việc bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của xứ Quảng

4. Ẩm thực và trải nghiệm văn hóa độc đáo

Không chỉ dừng lại ở giá trị nghi lễ và hội hè, Lễ hội Cầu Bông còn mở ra không gian ẩm thực và trải nghiệm văn hóa nông nghiệp đặc trưng của làng rau Trà Quế. Đây là yếu tố giúp lễ hội trở nên gần gũi, dễ tiếp cận hơn với du khách, đồng thời góp phần phát triển du lịch sinh thái bền vững cho địa phương.

4.1. Món ăn từ rau Trà Quế tươi ngon tại chợ làng

Rau Trà Quế nổi tiếng bởi hương thơm đậm, vị cay nhẹ và độ giòn tự nhiên, có được nhờ phương pháp trồng truyền thống kết hợp bón rong từ sông Cổ Cò. Trong những ngày lễ hội, chợ làng và các khu ẩm thực tạm thời trở nên nhộn nhịp với nhiều món ăn dân dã nhưng tinh tế.

Du khách có thể thưởng thức các món cuốn, tam hữu, salad rau sống, bánh xèo, mì Quảng… sử dụng rau vừa hái tại vườn. Trải nghiệm “từ ruộng rau đến mâm cơm” mang lại cảm giác chân thực, giúp người thưởng thức cảm nhận trọn vẹn tinh thần nông nghiệp của Trà Quế. 

4.2. Thưởng thức đặc sản địa phương như cao lầu, bánh mì Hội An

Bên cạnh các món ăn gắn với rau Trà Quế, lễ hội cũng là dịp để du khách khám phá ẩm thực đặc trưng của Hội An như cao lầu, mì Quảng, bánh mì, cơm gà. Những món ăn quen thuộc này khi kết hợp cùng rau Trà Quế lại mang hương vị rất riêng, khó trộn lẫn với bất kỳ vùng miền nào khác.

Sự giao thoa giữa rau làng nghề và ẩm thực phố Hội không chỉ làm phong phú trải nghiệm vị giác, mà còn góp phần khẳng định vị thế của Trà Quế trong bản đồ ẩm thực – du lịch Hội An. 

4.3. Mua sắm quà lưu niệm thủ công và rau sạch hữu cơ

Sau khi tham gia lễ hội, du khách có thể lựa chọn rau tươi, rau gia vị, sản phẩm rau hữu cơ đóng gói hoặc các món quà lưu niệm thủ công nhỏ như đồ mây tre, tranh ảnh, vật phẩm gắn với hình ảnh làng rau Trà Quế.

Nhiều tour du lịch còn kết hợp trải nghiệm làm nông, học nấu ăn, chụp ảnh tại ruộng rau và mua sản phẩm mang về, hướng tới mô hình du lịch sinh thái gắn với cộng đồng. Đây chính là cách Lễ hội Cầu Bông góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

>>> Các món đặc sản tại Hội An nhập rau từ Trà Quế nhất định bạn nên thử

Kết luận

Lễ hội Cầu Bông không chỉ là một lễ hội nông nghiệp truyền thống hơn 500 năm của làng rau Trà Quế, mà còn là biểu tượng văn hóa phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Từ phần lễ trang nghiêm, phần hội sôi động cho đến không gian ẩm thực và trải nghiệm, tất cả đã tạo nên một bức tranh di sản sống động giữa lòng Hội An.

Trong bối cảnh du lịch phát triển mạnh mẽ, việc gìn giữ và phát huy giá trị của Lễ hội Cầu Bông không chỉ giúp bảo tồn bản sắc làng nghề, mà còn góp phần khẳng định hướng đi du lịch sinh thái – văn hóa bền vững cho Trà Quế nói riêng và Hội An nói chung. Đây chính là lý do khiến Lễ hội Cầu Bông trở thành điểm đến giàu chiều sâu, đáng trải nghiệm đối với bất kỳ ai yêu mến văn hóa truyền thống Việt Nam.

>>> Có thể bạn quan tâm thêm về các lễ hội nào được diễn ra hàng năm tại Hội An